آنها بماند به خلال پاك نمايد به نهجى كه دندان و حوالى آن را آسيب نرسد . نهم آنكه براى تنظيف دندان مسواك لازم دارد و به ملائمت آن را بگرداند و استقصا نكند تا گوشت بن دندان بخراشد و آب دندان و تيزى آن برود و نزلات دماغى و بخارات معدى را مهياى قبول نشود . و بايد كه مسواك از چوبى گيرند كه در آن قبض و تلخى بود و مقوى دندان باشد مثل چوب اراك و زيتون و چوب مخمل ورلش برد مادامى كه مطلع از حقيقت چوب مسواك نباشد در استعمال آن مبادرت ننمايند چرا كه بعضى چوبها به مجرد رسيدن به دندان دندان را ساقط ميگرداند . و گويند كه مسواك بيخ جوز لثه را قوى گرداند و از تآكل مصون دارد . دهم آنكه وقت خواب و قبل از قى و بعد او دندان را به روغن چرب كند اگر مزاج دندان گرم باشد روغن گل يا روغن آس بمالد . و اگر سرد باشد روغن بان يا ناردين يا اذخر يا بابونه يا مصطكى و مانند آن از روغنهاى گرم مالد و اولى آن است كه اول شهد بمالد اگر در مزاج برودت باشد و يا شكر مالد اگر ميل مزاج به برودت يا قلت حرارت باشد و بعد از آن به روغن چرب كند مع اصلاح دماغ و معده . و اگر در هر ماه جهت تقويت يك‌دو مرتبه مضمضه يا سنون مقوى مناسب به عمل آرند اولى و انسب بود و سر خرگوش سوخته سوده بر دندان ماليدن . و كذا نمك به عسل سرشته سوخته ماليدن و سوخته بهتر است و يا از آن بندقه ساخته و بر خرقه گرفته بدان دلك اسنان نمودن و كذلك ترمس ماليدن . و ايضاً شب يمانى بريان كرده و در سركه سرد نموده به اندكى مرمكى ماليدن و همچنين بيخ يتوع يعنى درخت شيردار در شراب پخته بذدان مضمضه كردن و در هر ماهى دو بار اين مضمضه به كار بردن گوشت بن دندان يا سخت كند و مواد را از بن دندان پاك نمايد و دندان را از وجع سلامت دارد . و شيخ ميفرمايد كه چون اين ادويه استعمال نمايند بايد كه بعد او دلك به عسل يا شكر بعده دلك بادهان به طريقى كه مسطور شد به عمل آرند و چون دندان را نوازل عارض شود واجب است كه طبيخ اشياى قابضه تا دير بدهن بگيرند و بر روز و شب يمانى و نمك هر دو سوخته دوام نمايند . و حكيم على در مجربات خود نوشته كه جهت حفظ صحت دندان در دو سال يا سه سال فصد چهار رگ نمايند تا صحت بر دوام باشد . قول كلى در علاج دندان و ادويه آن بدان كه از ادويه دندان بعضى حافظاند و بعضى معالجه و بهر آنكه مزاج اصلى دندان خشكست ادويه براى حفظ صحت اسنان و درد آن به سوى واجب در اكثر امر مخف بايد در سردى و گرمى معتدل مگر عند شدت زوال مزاج از اعتدال به سوى برودت يا حرارت بهر تبديل مزاج مجففات حار يا بارد به حسب تقاضاى مزاج اختيار نمايد و افضل ادويه اسنان آنكه در آن تجفيف و نشف مع جلا باشد . و اگر اندفاع فضول به سوى دندان باشد تحليل به اعتدال و منع ماده منجلب به سوى آن نيز يابد و مجففات بعضى بارداند و بعضى حار و بعضى معتدل پس محففات بارد مائل به برودت كه به حموضت يا عفوصت خود مثل وره و ترشى ليمو كندى دندان نيارد آن سگ و صندل و كافور و گل سرخ و تخم گكل و گلنار دم‌الاخوين كزمازج و مازو و كهربا مرواريد و فوفل و آرد جو پوست درخت توت و برگ كز و بيخ حماض هسته هليله و تخم مرد و اقاقيا و سماق و طراثيث و جفت بلوط است و مجففات حار و مائل به حرارت بعضى از آن آن است كه حرارت در جوهر او باشد و بعضى از آن آن است حرارت او مكتسب باشد و آنكه حرارت در جوهر او است مثل نمك سوخته و شبخ سوخته و سعد سوخته و غير سوخته و دارچينى و زوفا و فقاح اذخر و ثمر كبر و پوست او كه قويتر از ثمر او است و عود و مشك و پر سياوشان سوخته و غير سوخته برگ سرو و برگ ابهل و ساذج هندى و شاخ گوزن سوخته و غير سوخته و پودينه و خاكستر او و مصطكى آبگينه سوخته و خاكستر به ورق و زراوند بدجرح و خاكستر چوب انگور و خاكستر سر خرگوش و خرما سوخته ابهل و عاقرقرحا و شب يمانى و كندر شحم حنظل است و آنكه حاريقون مشمول است مثل خاكستر مازو است . و اگر آن را سوخته در سركه رد كنند اقرب به اعتدال گردد و خاكستر شاخ انگور خاكسترنى و مانند آن و مجففات معتدل مثل شاخ گوزن سوخته مشمول است و مثل جوز و لب و پوست درخت صوبر . و ايضاً چون ادويه مجفف معتدل خواهند مجففات بارد ابا مجففات حار كه مسطور شد به حسب احتياج تركيب دهند سونات جيده مجربه حافظ صحت اسنان اين است كه شاخ گوزن سوخته كزمازج سعد گل سرخ نبل الطيب هر واحد يك درم نمك لاهورى ربع درم سوده بمالند سفونات در ابواب مستقبله مسطور خواهند شد . و از اقسام ادويه دندان سفونات است و مصبوغات و مضمضات و لطوخات و مجصات بر دندان با بر كله و ممضوغات و حشويات در سوراخ دندان و كمادات و كاويات و قالعات و بخوران و سعوطات و قطورات در گوش و مستفرغات ماده و قصد با حجامت از قريبتر از علاج دندان است و از ادويه اسنان بعضى محلله و بعضى مبرده و بعضى مخدره است و استعمال مخدرات در اسنان بعيدتر از خطر است ليكن كنار آن مفسد است . و همچنين ادويه شديد التحليل و التسخين مثل حنظل و خربق و قثاء الحمار و غير آن استعمال نكنند مگر وقت ضرورت و از صول آنها و نيز مخدرات